قابل توجه دانشپژوهان ارشد و دکتری
راهنماي تدوين طرح پاياننامه و رساله
عنوان تحقيق: عبارتي است که تصويري واضح از محتواي تحقيق را ارائه ميکند.
ويژگي هاي عنوان تحقيق:
- مختصر باشد.
- اجمال و ابهام نداشته باشد.
- ابعاد اصلي تحقيق را منعکس کند.
- با عبارات ادبي (مجاز، استعاره و تشبيه) بيان نشود.
- علمي و تخصّصي باشد (عاميانه نباشد).
- در قالب جمله نباشد.
- فارسي باشد (مگر آن که واژة انتخابي، اصطلاحي تخصّصي باشد که در رشتة علمي مربوط رواج دارد.)
- در صورتي که صرفا يک بعد يا ابعاد مشخصي از موضوع مد نظر است، با تعابيري مانند «نقد، بررسي، طراحي، تبيين, و ...» آن بعد يا ابعاد مشخص شود. (در صورتي که از اين تعابير استفاده نشود پيش فرض اين است که بايد به همه ابعاد موضوع پرداخته شود)
- از عطف واژگان مترادف بر هم پرهيزشود.
- صرفا بيانگر يک موضوع پژوهشي باشد و دو يا چند موضوع متمايز (هر چند مرتبط) بر هم عطف نشود.
واژگان کليدي: واژگاني هستند که داراي بار معنايي مشخص بوده و نقش اساسي در تحقيق داشته و مي توانند واسطهاي براي انتقال به مطالب اصلي تحقيق باشند.
راهکارهاي گردآوري واژگان کليدي:
1. واژهاي که درعنوان تحقيق يا پرسش اصلي به کار رفته است.
2. اصطلاحي فنّي و تخصّصي که ارتباطي تنگاتنگ با موضوع تحقيق دارد.
3. نام متفکّري است که ديدگاه او، محور بررسيهاي تحقيق است.
4. عنوان يک نظريه، رويکرد يا مسألة علمي که مرتبط با تحقيق است.
5. نام يک اثر علمي است که محتواي آن محور بررسيهاي تحقيق است.
بيان مساله: در بيان مساله، موضوع اصلي تحقيق و مساله اي که تحقيق به آن ميپردازد از جهت مفاهيم به کار رفته در آن، ارتباط آنها با يکديگر، ارتباط با مفاهيم مشابه، ابعاد مساله و بعدي که مشخصا در تحقيق به آن پرداخته ميشود توضيح داده ميشود.
نکته هايي درباره بيان مساله:
- مساله تحقيق بايد نتيجه يک دغدغه و مشکل واقعي (علمي يا عملي) محقق باشد. در فرآيند بيان مساله اين مشکل واقعي بايد به صورت يک مساله تحقيقي بيان شود. (ضمن اشاره به مشکل مساله تحقيقي که پاسخ به آن ميتواند در مسير حل مشکل قرار گيرد توضيح داده ميشود)
- در بيان مساله ابتدا بايد مشکل واقعي توضيح داده شود و مشخص شود با حل کدام مساله علمي ميتوان در مسير حل آن مشکل واقعي گام برداشت. در ادامه مفاهيم اصلي مرتبط با مساله علمي با ارجاع به منابع اصلي تعريف ميشوند. سپس سوالات و ابهاماتي که در خصوص مفاهيم اصلي و ارتباط آنها با هم و با ديگر مفاهيم وجود دارد بررسي ميشود.
- پس از انجام مراحل قبل، در يک مسير حرکت از کل به جزء يا از عام به خاص، جايگاه دقيق مساله اصلي تحقيق در ميان مسائل مشابه مشخص ميشود. (اين مساله تحقيق در ذيل چه مسائلي قرار دارد و در کنار کدام مسائل بايد به آن پرداخت) سپس ابعاد و منظرهاي مختلف مساله تحقيق بيان شده و بْعد و منظر خاصي که مد نظر تحقيق است، تبيين ميشود.
- بيان مساله نبايد منحصر به توضيح مفاهيم شود و لازم است در طي آن مساله پژوهش روشن شود.
پيشينة تحقيق: در پيشينه تحقيق مدارک و اسناد علمي مرتبط با موضوع و مسأله تحقيق ارزيابي و بررسي مي شود.
روش ارائه پيشينه تحقيق:
- فهرستي توصيفي از منابع و مدارک علمي مرتبط با موضوع به ترتيب ميزان ارتباط با موضوع از کم به زياد ارائه مي شود. (در ارائه آثاري که به يک مقدار با موضوع مرتبط هستند، ترتيب زماني رعايت ميگردد.)
- گزارشي اجمالي از مباحث اثر که به پرسش اصلي يا فرعي تحقيق مربوط است، ذکر مي شود.
- محتواي مباحث مربوط ارزيابي مي شود. براي ارزيابي منبع مذکور نخست نقاط مثبت آن بيان ميگردد و سپس نقاط ضعف آن ذکر مي شود. (اثر مذکور تا چه اندازه به اين پرسش پرداخته و آيا در پاسخگويي به پرسش اصلي موفّق بوده است؟)
- جنبههاي تشابه و تفاوت آثار ارزيابي شده با تحقيق حاضر تبيين مي شود.
- در نهايت بيان ميشود که آثار قبلي اعم از کتاب، مقاله و پاياننامهها چه خلل و کاستيهايي دارند که لازم است پژوهش جديدي براي رفع آن خلاءها صورت بگيرد.
ضرورت تحقيق: در ضرورت تحقيق دليلهايي که نشان دهد انجام اين تحقيق امري لازم است, تبيين مي شود.
نکتههايي درباره ضرورت تحقيق:
- فقدان تحقيق علمي درباره موضوع خاص تحقيق مي تواند يکي از ادله ضرورت تحقيق باشد.
- ضعف تحقيقهاي قبلي دليل ديگر ضرورت تحقيق است.
- ممکن است تفاوت رويکرد تحقيق حاضر نسبت به تحقيقات قبلي و اهميت اين رويکرد خاص، انجام اين تحقيق را ضروري کرده باشد.
- ضرورت تحقيق درباره يک موضوع با ضرورت آن موضوع متفاوت است. ممکن است يک موضوع بسيار با اهميت باشد؛ اما به جهت اينکه درباره آن تحقيقات زيادي انجام شده يا به اين دليل که تحقيق درباره آن نتيجه اي ندارد، تحقيق درباره آن موضوع ضرورتي نداشته باشد
هدف تحقيق: مقصد و غايتي علمي است که تحقيق براي دست يافتن به آن غايت انجام ميشود.
نکته هايي درباره هدف تحقيق
- اگرچه غايت هر تحقيق پاسخ دادن به سوال تحقيق است؛ اما در بيان هدف تحقيق بايد مشخص شود که پاسخ به سوال در چه قالبي بيان مي شود و چه نتيجه علمي بر آن مترتب است. مثلا ممکن است پاسخ به سوال در قالب ارائه يک نظريه باشد که بر اساس آن نظريه، يک موضوع به شکل جديدي تحليل ميشود.
- تفاوت هدف تحقيق با ضرورت در اين است که ضرورت تحقيق امري موجود است که انجام تحقيق را لازم کرده است، اما هدف تحقيق امري مفقود است که در نتيجه تحقيق حاصل ميشود.
- شکل ارائه تحقيق يا محصول آن با هدف تحقيق تفاوت دارد؛ بنابراين توليد مقاله، کتاب يا پاياننامه نمي تواند هدف تحقيق باشد.
- در صورتي که تحقيق جنبه کاربردي داشته باشد ميتوان در ضمن بيان هدف تحقيق، به کاربردهاي آن اشاره کرد.
پرسش اصلي تحقيق: پرسش اصلي جامعترين مسألهاي است که محقق با انجام تحقيق در صدد يافتن پاسخي براي آن است. پرسش اصلي معمولا جمله اي سوالي و هماهنگ با عنوان تحقيق است.
پرسشهاي فرعي تحقيق : پرسشهاي فرعي مسائل جزئيتري است که پاسخ به پرسش اصلي منوط به پاسخگويي به آنها است.
نکتههايي درباره پرسشهاي فرعي:
- پرسش هاي فرعي ممکن است مربوط به اجزاء اصلي مفاهيم موجود در پرسش اصلي، جزئيات آنها، ابعاد آنها و ... باشد.
- ممکن است پاسخ به پرسش اصلي، منوط به پاسخ به پرسشهاي فرعي متعددي باشد؛ لذا براي اين که پرسشهاي فرعي از حد متعارف (4 يا 5 پرسش) زيادتر نباشد تنها پرسشهايي به عنوان پرسش فرعي انتخاب ميشود که ارتباط مستقيم با پرسش اصلي دارند.
- پرسش فرعي با مباني نظري تحقيق متفاوت است. مباني نظري تحقيق مربوط به سؤالاتي است که براي پاسخ به پرسش اصلي مورد نياز است؛ اما در پيشينه تحقيق (تحقيقات قبلي مربوط به تحقيق حاضر) به آن پاسخ داده شده و در فصل مباني نظري گزارش ميشود. در حالي که پرسش فرعي سؤالي است که دست يافتن به پاسخ آن در خود تحقيق دنبال ميشود.
- حتي المقدور در طرح پرسشهاي فرعي نظم و ترتيب منطقي ميان آنها رعايت ميشود.
- پرسشهاي تحقيق يک به يک و در قالب جملات پرسشي ذکر ميشوند و نبايد دو يا چند پرسش بر هم عطف شوند.
- پرسش هاي تحقيق بايد به گونه اي مطرح شوند که پاسخ آنها تفصيلي باشد. لذا سوالاتي که پاسخ کوتاه دارند (بله يا خير يا پاسخ تک کلمه) براي پرسش تحقيق مناسب نيست.
پاسخ به پرسشها: حدس ها و گمانهاي اوليه است که محقق با توجه به بررسي هايي که تا کنون انجام داده, به آنها رسيده است.
نکته هايي درباره پاسخ پرسش ها:
- پاسخ به پرسش الزاما همان فرضيه تحقيق نيست؛ لذا حتي در تحقيقات اکتشافي که فاقد فرضيه (قابل اثبات و رد) هستند، بايد بر اساس مطالعات و اطلاعات قبلي محقق درباره موضوع، پاسخي اجمالي به سوالات داده شود.
- پاسخ به سوالات بايد نتيجه بررسي اوليه محقق باشد؛ لذا بدون انجام بررسي اوليه نميتوان به پاسخ سوالات دست يافت.
- پاسخ به سوالات ممکن است به صورت احتمالي و فرضي ارائه شود و ضرورتي ندارد که در متن تحقيق هم دقيقا همان پاسخ حاصل شود.
- پاسخ به سوالات بيانگر ميزان بررسي و تحقيق طراح است؛ لذا بايد در ارائه آن دقت کافي اعمال شود.
روش تحقيق: در روش تحقيق چگونگي انجام مراحل مختلف تحقيق حاضر شامل گردآوري اطلاعات، ارزيابي اطلاعات، و تحليل و داوري درباره آنها تبيين مي شود.
نکتههايي درباره روش تحقيق:
1. در بيان روش تحقيق، بيان شيوه مراحل مختلف تحقيق (گردآوري اطلاعات، ارزيابي و تحليل اطلاعات، داوري) از يکديگر متمايز گردد.
2. در صورتي که روش تحقيق در بخش هاي مختلف متفاوت است، روش تحقيق متناسب با هر بخش به خوبي توضيح داده شود.
3. در صورتي که روشهاي مختلفي براي انجام برخي از بخشهاي تحقيق وجود دارد ولي محقّق روش خاصّي را برگزيده، دليل انتخاب روش مذکور را بيان کند.
4. در بيان روش تحقيق به صرف ذکر عنوان روش (مثلا روش توصيفي يا روش اجتهادي يا روش تحليل محتوا) اکتفا نشود و علاوه بر توضيح اجمالي آن روش، شيوه تطبيق آن روش در تحقيق حاضر و دليل تناسب روش با موضوع تحقيق نيز توضيح داده شود.
5. در تحقيقات ميداني که مبتني بر کارهاي آماري است لازم است جامعه آماري, جامعه نمونه, روش نمونهگيري, شيوه تحيل آماري و ... مشخص شود.
ساختار تحقيق: در ساختار تحقيق, چينش و نظام فصلها و زيرفصلهاي تحقيق به صورت درختي نشان داده مي شود.
نکته هايي درباره ساختار تحقيق:
- براي بيان درختي ساختار مناسب است به جاي تعابيري مانند فصل, بخش, قسمت و... از شيوه شماره گذاري استفاده شود.
- پايان نامه معمولا در 4 يا 5 فصل تنظيم ميشود و در برخي رشتهها عناوين فصلها به صورت يکسان درآمده که لازم است اين عناوين يکسان رعايت شود.
- در بيان ساختار تحقيق از يک سو نبايد به ذکر عناوين فصلها اکتفا شود و از سوي ديگر نبايد سطوح متعدد زيرفصلها ذکر گردد. (سطح مناسب دو يا سه سطح است.)
منابع تحقيق: در منابع تحقيق, فهرستي از منابعي که در تهيه طرح از آنها استفاده شده و همچنين مهمترين منابعي که در انجام تحقيق از آنها استفاده خواهد شد، ارائه مي،شود.
نکتههايي درباره منابع تحقيق:
- در منابع حتيالمقدور از منابع اصلي و دست اول استفاده شود مگر اينکه نکتهاي و مطلبي در منابع دست دوم وجود داشته باشد که در منابع دست اول موجود نباشد.
- اگر نام کتاب يا مقالهاي در فهرست منابع آورده ميشود بايد منابعي باشند که محقق در طول تحقيق از آنها استفاده کرده و در متن به آنها ارجاع داده باشد وگرنه ذکر منابع بدون استفاده از آنها در فرآيند تحقيق و تدوين پاياننامه و رساله، يک نقيصه محسوب شده و آشکار شدن آن ممکن است پيامد منفي داشته باشد.
- مشخصات منابع بر اساس استاندارد کتاب شناختي و به ترتيب الفبا ذکر شود.
- منابعي که در تهيه طرح به آنها ارجاع شده بايد در فهرست منابع ذکر شود.
- در منابع تحقيق بايد کتب فارسي و عربي از کتب لاتين تفکيک شود. همچنين کتب، مقالات و پاياننامهها نيز از يکديگر تفکيک شوند.
- فهرست منابع به اين صورت تنظيم شود: نام خانوادگي نويسنده، نام نويسنده،نام کتاب، نام مترجم، ناشر، محل نشرسال نشر مدیریت تحصیلات تکمیلی